Brødhistorie

Denne veka har eg kome heim att sist kvar dag.  Andre har laga middag, og eg har berre baka eitt brød i maskina for å halde liv i surdeigen. Når vi driv med lefsebaking, er det interessant å lese litt bakehistorie.  I denne boka kan ein t.d. lese kva ei bestyrerinne på ein  "husholdingsskole" skriv:

Gammel vane er vond å vende

Det er nok dessværre saa, at man endnu ikke forstaar den Kunst at bage et godt Ovnsbrød, det bliver gjerne for tungt og ufordøyeligt, og det er ikkje for ingenting at Turisterne klager jammerlig over det Brød, som de oftest faar på Landsbygden.  Befolkningen selv lider ogsaa derunder; de paadrager sig ofte Kardialgi og andre Maveonder, og saa foretrækker man heller at kjøbe sit Brød færdigbagt end at have det Bryderi at bage det selv og løbe Risikoen ved at faa et daarligt Brød.

Slik kan det ikkje halde fram meiner ho.  Til det er brødbaking alt for viktig.

Brødbagning i Hjemmene maa blive mer almindelig ; man faar lære sig til at bage et sundt og godt Brød.

Husmødrene var flinke med kakebakst, så ho meinte dei måtte lære seg å bake brød heime.  Året er 1898.  Dårleg korn, eller rettare sagt korn med dårleg bakeevne, fekk skulda.  Folk heldt fram med å lage flatbrød og hellebrød.

Et smart

Som før fortalt spolar eg meg ofte raskt gjennom Frukost-TV for å sjå om eg finn innslag av interesse.  I dag var det to damer som presenterte ei kokebok for unge idrettsutøvarar.  Det er for å få unge til å ete sunn mat og ikkje minst nok mat.  På idrettslina lærer dei sjølvsagt om dette.  Men mitt inntrykk er at for ungdommane er det eit ork å lage mat.  Det skal gå kjapt.  Mange er skeptiske til å ete poteter, men stiller ikkje spørsmål til retten nudlar.

Elles har eg eit inntrykk av at det er mange unge jenter som er opptatt av sunt kosthold.  Men mødrene sine slankekurar passar kanskje ikkje for dei.  Karbohydrat er eit skjellsord.

Det spørs om eg må bestille denne boka for å lære meir om mat og trening. Oppskriftene skal vere enkle og raske.  Du kan lese meir på brødogkorn. Der finn du og ut kvar du kan kjøpe boka.  På Haugen er den litt dyrare, men der er det portofritt om du bestiller for meir enn 250 kr, altså må du unne deg ei bok til.

Kva et du?

No er mi vesle "Kva et du på julaftan"-undersøking blandt blogglesarane over.  Resultatet overraskar ikkje.  Det er nok flest folk her omkring som les bloggen, og her er det flest som et pinnekjøt.  At mange et to rettar, overraskar heller ikkje.  Det er vanleg å lage til svineribba på same måte som pinnekjøtet, og servert ved sida av.

Om folk har like faste nyttårstradisjonar, er eg ikkje like sikker på!  Men eg legg ut ei ny undersøking. De kan stemme på fleire rettar her.  Dei som ikkje har fast tradisjon på det, kan stemme på det + det dei et i dag.

Til venstre ser de ei kokebok eg fekk til jul.  Eg har ikkje laga noko frå den enno, men kosa meg med å lese frå livet til Ingrid.  Ho fortel både om tida i Fjernsynskjøkkenet, og frå familien sin. Sidan det er snakk om julaftan, skal de få eit lite sitat:

Svineribben vant aldri terreng hjemme hos oss.  Og når jeg tenker på alle de telefonene og brevene jeg har fått om svineribbe opp gjennom årene, så er jeg nesten glad for at det ikke har vært ribbe til jul hos oss. Hvis ribben ikke blir vellykket - altså viss svoren ikke blir sprø - høres det nesten ut som det kan gå på livet løs.  Nesten være skilsmissegrunn.

Ja, ja vi som har eit avslappa forhold til poppa grisehud, synest det kan bikke av og til.  Eg gløymer ikkje eit program frå den norske leiren i "Syden" der heile julaftan gjekk ut på å engste seg over dei spanske kokkane.

Kaffi

På Mammutsal i byen kom eg over denne kokeboka. Eg kjøpte den m.a. p.g.a alt kulturstoffet. Det kan hende det kjem til å drype litt på blogglesarane framover. I dag vert det litt om kaffi:

På slutten av 1700-talet gjorde kaffiimporten sitt inntog. Kaffien kom frå Tyrkia til Frankrike, og bruken spreidde seg nordover i Europa. I somme krinsar tok dei imot han med glede og såg han som ei motvekt til alkoholhaldige drikker, men i område der dei produserte vin, vart det stor motstand mot denne nye drikken. I Tyskland førte det til forbod mot å bruke kaffi. At styresmaktene oppmoda folk om å melde i frå om det lukta kaffi hos grannen, syner alvoret. I Norden var det lite produksjon av alkoholhaldige drikker. Kyrkja tok ikkje avstand frå kaffien, men det dansk-norske bondelaget sende ut eit protestskriv som skildra alt det uheldige som kunne hende den som drakk kaffi.

Nei, eg har ikkje begynt på julebaksten

Denne boka hadde eg ingen planar om å kjøpe. Eg har flust med julekakeoppskrifter. Så begynte eg å bla i boka, og fann mykje der interessant. 49 kroner!

Forfattaren har valt litt tradisjonelt, men og lagt vekt på at tidene endrar seg. Ho verkar engasjert. Oppskriftene verkar gjennomarbeidde. Mannen har tatt bilda, noko som sikkert er ein fordel tidsmessig.

Ja, så måtte eg prøve ei brødoppskrift då!
"Dette er de enkleste og mest lettvinte brødene jeg har på mitt repertoar", skriv ho, og kjem med forslag om alternativ til slutt: Med denne oppskriften som utgangspunkt, kan du lage helt fine eller enda litt grovere brød".
Dette er slik ei kokebok skal vere. Du må vise at du brenn for det du styrer med. Hadde eg vore forlagskonsulent, så hadde eg sendt attende bøker med oppskrifter der det er koppemål eller mjøl til passe deig. Eg ser korleis skjønnlitteraturforfattarar må arbeide med manuset sitt, så kvifor ikkje stille krav til kokebokforfattarar?
Poenget med desse brøda er at ein lagar kald deig og set i kjøleskåpet. Deigen skal vere laus og arbeidast minst muleg med både når ein lagar han, og når ein bakar han ut. Eg laga deigen raskt i brødbakemaskina og sette han i kjøleskåpet over natta. Etter heving ein time framme på benken, var det tid for forming.

Resultatet vart slik. Brødet skal ha store luftbobler. Eg spurde ein av karane kva han synest om brødet. "Bra". Var det noko spesielt med det? "Godt!". Brødet forsvann fort. No har eg sett ein kald landbrøddeig i kjøleskåpet til i morgon, så får vi sjå korleis det går!

Tallerkenmangel?

Når ein på Røros serverer fisk og rømmegraut på same fat, kan det vere fordi ein mangla tallerkar? Dette er festmat. Ein annan stad i boka kan ein lese det ei 90 år gamal dame skriv om gravøl:

"Det var smått stell med koppar hos folk, så dei åt ofte to og to i lag."

Elles er det ikkje så lenge sidan folk åt graut frå eit stort fat med kvar si skei.

Årets boksal - sære interesser.

I forfjor fekk eg boka frå Voss til jul. Den var svært lærerik. Oppskrifter vert det som regel nok av. I denne boka fekk ein i tillegg mykje kultur- og mathistorie. Det var då mi interesse for gamle komfyrar vart vekt. Det gjekk verkeleg opp for meg korleis oldemødrene våre har hatt det.

---

No har eg førehandsbestilt to andre liknande bøker, håper eg. Det vil seie, eg håper der er mykje stoff i tillegg til oppskrifter. Eg har mest tru på boka frå Røros;"Dette er både ei kokebok og ei mathistoriebok".

---

Desse bøkene tingar eg usett. Det vert heilt sikkert ein tur innom bokhandelen for å sjå på fleire bøker. Romanar låner eg på biblioteket medan eg likar å kjøpe kokebøker og andre oppslagsbøker.

---

Eg kjem attende med bokmeldingar etter 2. mars.

Gammal kokebok

Mi venninne M har skaffa seg ei ny utgåve av Hanna Winsnes si kokebok. Eg tenkte eg ville skrive ein kommentar om at eg meiner det er Norges første kokebok. For å verte meir sikker, tenkte eg at eg ville sjekke på nettet. Der fann eg den eldste utgåva. For den som gidd å sjå, så er her t.d. også tips om korleis du skal fyre opp steikeomnen. Elles forstår ein kvifor boka må tilpasssast ei moderne tid.

Det hadde vore artig å visst kor mange som kjøpte denne boka på 1800-talet!

Fruktkompott

Når eg ein sjeldan gong skal lage fruktkompott, tek eg fram denne boka. Det er ei bok med skikkeleg norsk tradisjonsmat frå vår barndom. Typiske 70-talsrattar som terteskjell med fiskepudding og kabaret. Elles er der eige kapittel om safting og sylting.

Grunnen til at eg brukar denne oppskrifta på kompott, er at den er lite utspedd. Eg ser ingen grunn til å spe ut med mykje sukker og vatn.

5 dl vatn

4 ms sukker

1 pk svisker/aprikosar/fruktblanding

1 1/2 ms potetmjøl

1/2 dl vatn

1. Kok opp vatn og sukker.

2. Ha i frukt og kok til frukta er mør.

3. Rør ut potetmjølet i kaldt vatn. Ta panna til side og ha jamninga i.

4. Gje kompotten eit raskt oppkok.

5. Ha kompotten i ei skål og dryss litt sukker på toppen for å unngå snerk.

Barmen vil servere vaniljesaus til. Eg set fram mjølk og fløyte, slik at ein kan blande sjølv.

Kommentar: Etter mi meining kan ein kutte enno litt meir inn på sukkeret (2 1/2 ms?) og kanskje 1/2 dl meir vatn. Eg brukar alltid måleskeier, slik at 1 ms er 15 ml.

Mammutsal: Boka eg ikkje skulle kjøpe, men kjøpte likevel

Forfattaren fortel i forordet at ho "møtte veggen", og at delar av inntektene går til Rådet for psykisk helse.
Boka inneheld mange "runde kaker", meir moderne enn dei eg brukar å lage om att og om att. Kanskje ein kan utvide repertoaret litt.
I boka finn ein oppskrifter frå profesjonelle.
Kva er det denne dama ikkje kan?
Forfattaren sine eigne kaker er kanskje dei mest freistande. Denne har eg tenkt å lage ved neste høve.

Vossamat

I Vossamat er det mykje norsk historie. Det er nesten så eg ikkje trur alt kan vere sant.
Kor lenge var det vanleg å ete graut av same fat?
Kor tid vart det vanleg å ete med kniv og gaffel?

Frå årestove til vedkomfyr. Kan det verkeleg stemme at vedkomfyren vart vanleg berre for vel 100 år sidan?

Her er mykje tankevekkande stoff. Kvardagsmaten var temmeleg enkel.

Men skilnaden på fattig og rik var stor.

Mine beste sider

Allereie i tittelen legg Viestad an tonen. Her er mange gode forklaringar og forteljingar. Språket er godt, og han legg vekt på gode overskrifter, helst med dobbelt meining.
Tatt på fersken
Tanta til Beate
Kanskje kommer kongen (Elvismat)
Rått parti
Jeg fikk skokk (om jordskokk og Coop lyngdal og fordommar)
Noe i gjære

Dei som les Magasinet vil kjenne att sidene derifrå. Eg kjøper Dagbladet så og seie kvar einaste laurdag, men klipper sjeldan ut sidene hans. Kanskje vert eg flinkare til det heretter, eller skal eg satse på at han gir ut fleire bøker?

For dei blogglesarane som har boka, vil eg legge inn eit godt ord for landbrødet s.63. Den artikkelen var ønskereprise for eit par år sidan. Eg laga brøda, og dei var berre kjempegode.

I artikkelen "Lørdagsgodt" s. 214 skriv Viestad knakande godt om den norske pizzaen.

Eg kjem nok attende med erfaringar og oppskrifter seinare.

Smak av krydder

Dette er ikkje berre ei kokebok. Det er ei reiseskildring med mange flotte bilde. Den inneheld fakta om krydder og oppskrifter og ikkje minst skildrar Andreas Viestad opplevingar frå reisene sine. Han krydrar med personlege meiningar.

Eg har fått lyst til Thailand! Der er oppskrifter frå mange land, men Thailand freistar mest. Neste sommar vert det ikkje, då har vi planlagt tre andre feriar. Heldigvis har han kome med tips om stader i Oslo der ein også kan få godt krydra mat. Dit skal vi!

Etter å ha lese kokebøker i fleire timar, fekk eg så lyst til å prøve noko. Sjølv om vi har mykje mat i hus, så har vi ikkje ingrediensar til så mange av desse rettane. Ikkje var eg særleg svolten heller. Så fall augene på ei dessertoppskrift som gjekk igjen i begge Viestad sine bøker. Dessert av appelsin og kanel. Enkelt og greitt. I Mine beste sider var der sukker også. Han understrekar at kanelen må vere av god kvalitet. Eg hadde fått kanel av same type som grautkrydderet til jul og appelsinene var kjempesøte og gode (spanske frå Prix). Høyrest det merkeleg ut? Prøv sjølv! Det var kjempegodt!

Kokebøker

Dei som kjenner meg godt, veit at eg likar å lese kokebøker. Aller helst bør der vere mykje tekst og ikkje berre oppskrifter. I år var eg så heldig å få tre ulike kokebøker, to av dei med same forfattar. Eg har tenkt å "melde" alle tre på bloggen.